Η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά σήμερα, Δευτέρα 24 Αυγούστου, τον Άγιο Κοσμά τον Αιτωλό, μία από τις πιο εμβληματικές μορφές του υπόδουλου Ελληνισμού.
Ο «Πατροκοσμάς» αφιέρωσε τη ζωή του στο κήρυγμα και στην παιδεία, περιόδευσε σε τεράστιες εκτάσεις της Βαλκανικής και συνέδεσε το όνομά του με την ίδρυση σχολείων, μέχρι που η δράση του προκάλεσε εχθρότητες και οδήγησε στη σύλληψη και την εκτέλεσή του τον Αύγουστο του 1779.
Ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός
Ο Κοσμάς ο Αιτωλός γεννήθηκε στις αρχές του 18ου αιώνα στην Αιτωλία. Το κοσμικό του όνομα ήταν Κώνστας και από νεαρή ηλικία έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη μόρφωση.
Σε μια εποχή κατά την οποία η πρόσβαση στην εκπαίδευση ήταν εξαιρετικά περιορισμένη, μαθήτευσε κοντά σε δασκάλους της εποχής και αργότερα βρέθηκε στην Αθωνιάδα Ακαδημία του Αγίου Όρους, ένα από τα σημαντικότερα πνευματικά κέντρα του υπόδουλου Ελληνισμού.
Στη συνέχεια εισήλθε στην Ιερά Μονή Φιλοθέου, όπου έγινε μοναχός και έλαβε το όνομα Κοσμάς. Χειροτονήθηκε ιερέας, όμως σύντομα αντιλήφθηκε ότι η αποστολή που ήθελε να ακολουθήσει βρισκόταν έξω από τα τείχη του μοναστηριού.
Ήθελε να κηρύξει στον κόσμο. Αφού έλαβε την απαιτούμενη εκκλησιαστική άδεια, ο Κοσμάς ξεκίνησε μια σειρά από τεράστιες περιοδείες.
Πέρασε από τη Στερεά Ελλάδα, την Ήπειρο, τη Θεσσαλία, τη Μακεδονία, τα νησιά του Ιονίου και περιοχές της σημερινής Αλβανίας.
Δεν κήρυττε μόνο μέσα σε εκκλησίες. Συχνά οι άνθρωποι που συγκεντρώνονταν ήταν τόσο πολλοί ώστε το κήρυγμα γινόταν σε πλατείες και ανοιχτούς χώρους.
Σύμφωνα με την παράδοση, ζητούσε να στήνεται πρώτα ένας μεγάλος ξύλινος σταυρός. Δίπλα του τοποθετούσε ένα σκαμνί, από το οποίο μιλούσε στο πλήθος.
Όταν έφευγε, ο σταυρός έμενε πίσω. Σε αρκετές περιοχές διατηρήθηκε επί γενιές η παράδοση για τα σημεία στα οποία είχε κηρύξει ο Πατροκοσμάς.
«Να σπουδάζετε τα παιδιά σας»
Η παιδεία βρισκόταν στο κέντρο του έργου του. Ο Κοσμάς θεωρούσε ότι χωρίς εκπαίδευση οι χριστιανικοί πληθυσμοί δεν θα μπορούσαν να διατηρήσουν ούτε την πίστη ούτε τη γλώσσα και την ταυτότητά τους.
Γι’ αυτό πίεζε τις κοινότητες να δημιουργούν σχολεία και καλούσε ακόμη και τις φτωχότερες οικογένειες να μορφώνουν τα παιδιά τους.
Στην παράδοση που διαμορφώθηκε γύρω από τη δράση του αποδίδεται η ίδρυση ή η ενίσχυση εκατοντάδων σχολείων. Οι ακριβείς αριθμοί που αναφέρονται στις μεταγενέστερες βιογραφίες διαφέρουν, όμως η συμβολή του στην εξάπλωση της εκπαίδευσης θεωρείται κεντρικό στοιχείο της ιστορικής του παρουσίας.
Για τον ίδιο, η μόρφωση δεν αποτελούσε πολυτέλεια. Ήταν όρος επιβίωσης μιας ολόκληρης κοινότητας.
Τα πλήθη και οι εχθροί
Όσο αυξανόταν η επιρροή του, τόσο μεγάλωναν και οι αντιδράσεις.
Χιλιάδες άνθρωποι συγκεντρώνονταν για να τον ακούσουν, ενώ οι παρεμβάσεις του επηρέαζαν όχι μόνο τη θρησκευτική αλλά και την οικονομική ζωή των περιοχών που επισκεπτόταν.
Ιδιαίτερες αντιδράσεις προκάλεσε η επιμονή του να μεταφέρονται τα παζάρια από την Κυριακή σε άλλη ημέρα, ώστε οι χριστιανοί να μπορούν να εκκλησιάζονται.
Η αλλαγή αυτή έθιγε οικονομικά συμφέροντα και δημιούργησε ισχυρούς αντιπάλους.
Παράλληλα, η τεράστια απήχηση ενός περιοδεύοντος ιεροκήρυκα στους χριστιανικούς πληθυσμούς δεν μπορούσε παρά να προκαλεί καχυποψία και στις οθωμανικές αρχές.
Η σύλληψη και ο θάνατος
Τον Αύγουστο του 1779, ο Κοσμάς βρισκόταν στην περιοχή της Βόρειας Ηπείρου.
Συνελήφθη έπειτα από εντολή των τοπικών οθωμανικών αρχών.
Στις 24 Αυγούστου 1779, οδηγήθηκε κοντά στο χωριό Κολικόντασι. Εκεί οι δήμιοί του τον θανάτωσαν με απαγχονισμό.
Σύμφωνα με την παράδοση, το σώμα του ρίχτηκε στον ποταμό Άψο. Αργότερα εντοπίστηκε και ενταφιάστηκε.
Ο άνθρωπος που για χρόνια διέσχιζε την οθωμανική επικράτεια κηρύττοντας και ιδρύοντας σχολεία είχε πλέον περάσει στη συλλογική μνήμη ως Πατροκοσμάς.
Ανακηρύχθηκε επίσημα Άγιος από το Οικουμενικό Πατριαρχείο το 1961 και η μνήμη του τιμάται κάθε χρόνο στις 24 Αυγούστου.
Οι περίφημες «προφητείες» του Πατροκοσμά
Με τον Άγιο Κοσμά έχουν συνδεθεί πολυάριθμες αποκαλούμενες «προφητείες», οι οποίες μεταδόθηκαν κυρίως μέσα από την προφορική παράδοση και μεταγενέστερες συλλογές.
Ορισμένες αφορούν πολέμους, τεχνολογικές αλλαγές, κοινωνικές ανατροπές και την πορεία του Ελληνισμού.
Χρειάζεται, ωστόσο, διάκριση ανάμεσα στις Διδαχές του, για τις οποίες υπάρχουν χειρόγραφες παραδόσεις, και σε αποφθέγματα ή προφητείες που του αποδόθηκαν πολύ αργότερα και των οποίων η ιστορική τεκμηρίωση δεν είναι πάντοτε ασφαλής.
Η τεράστια λαϊκή απήχησή του βοήθησε να δημιουργηθεί γύρω από το πρόσωπό του ένας πλούσιος κύκλος παραδόσεων που συνεχίζει μέχρι σήμερα.
Ο Άγιος Διονύσιος της Ζακύνθου
Στις 24 Αυγούστου η Εκκλησία τιμά την Ανακομιδή και Μετάθεση των Ιερών Λειψάνων του Αγίου Διονυσίου, πολιούχου και προστάτη της Ζακύνθου. Ο Άγιος Διονύσιος γεννήθηκε στη Ζάκυνθο το 1547 και προερχόταν από εύπορη οικογένεια.
Ακολούθησε τον μοναχικό βίο και αργότερα έγινε Επίσκοπος Αιγίνης. Παραιτήθηκε όμως από το αξίωμά του και επέστρεψε στη Ζάκυνθο, όπου έζησε με ταπεινότητα μέχρι την κοίμησή του το 1622.
Το σκήνωμά του φυλάσσεται στη Ζάκυνθο και αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα προσκυνήματα των Επτανήσων.
Ο Άγιος της συγχώρεσης
Η πιο γνωστή ιστορία της ζωής του Αγίου Διονυσίου συνδέεται με τη συγχώρεση του δολοφόνου του αδελφού του.
Σύμφωνα με την παράδοση, ένας άνδρας κατέφυγε στο μοναστήρι όπου βρισκόταν ο Άγιος ζητώντας προστασία επειδή καταδιωκόταν για φόνο.
Κατά τη συζήτησή τους, ο Διονύσιος αντιλήφθηκε ότι το θύμα ήταν ο ίδιος του ο αδελφός.
Παρά τον προσωπικό πόνο, δεν παρέδωσε τον δράστη στους διώκτες του. Τον βοήθησε να διαφύγει και τον κάλεσε να μετανοήσει.
Από αυτή την ιστορία ο Άγιος Διονύσιος απέκτησε την προσωνυμία «Άγιος της συγχώρεσης».
Η Ζάκυνθος γιορτάζει με ιδιαίτερη λαμπρότητα τόσο στις 17 Δεκεμβρίου, ημέρα της μνήμης του, όσο και στις 24 Αυγούστου, ημέρα της Μετακομιδής του ιερού σκηνώματός του.
Ο Άγιος Ευτυχής
Σήμερα τιμάται επίσης ο Άγιος Ευτυχής ο Ιερομάρτυρας, ο οποίος σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση υπήρξε μαθητής του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου.
Αφιερώθηκε στη διάδοση του Ευαγγελίου και αντιμετώπισε διώξεις και βασανισμούς για τη χριστιανική του δράση.
Η Εκκλησία τον τιμά ως Ιερομάρτυρα, συνδέοντας τη μνήμη του με την πρώτη γενιά διάδοσης του αποστολικού κηρύγματος.
Ο Όσιος Αριστοκλής ο Αθωνίτης
Ο Όσιος Αριστοκλής αποτελεί νεότερη μορφή της αγιορείτικης πνευματικής παράδοσης.
Συνδέθηκε με το Άγιον Όρος και ιδιαίτερα με τη ρωσική μοναστική παρουσία στον Άθω. Διακρίθηκε για την ασκητική ζωή και την πνευματική καθοδήγηση ανθρώπων που προσέτρεχαν κοντά του.
Η μνήμη του διατηρείται ιδιαίτερα στη ρωσική ορθόδοξη παράδοση.
Ο Όσιος Γεώργιος ο Λιμνιώτης
Η Εκκλησία τιμά σήμερα και τον Όσιο Γεώργιο τον Λιμνιώτη, μία μορφή που συνδέθηκε με την περίοδο της Εικονομαχίας.
Έζησε ως μοναχός και υπερασπίστηκε την τιμή των ιερών εικόνων όταν η αυτοκρατορική εξουσία επιχειρούσε να επιβάλει την εικονομαχική πολιτική.
Για τη στάση του υπέστη διώξεις και βασανισμούς και η Εκκλησία τον τιμά ως Ομολογητή.
Η ιστορία του εντάσσεται στη μακρά περίοδο των συγκρούσεων γύρω από τις εικόνες, η οποία συγκλόνισε το Βυζάντιο τον 8ο και τον 9ο αιώνα.
Το μήνυμα της ημέρας
Η κληρονομιά του Κοσμά του Αιτωλού δεν περιορίζεται στις αφηγήσεις για προφητείες που συχνά συνοδεύουν σήμερα το όνομά του. Το πιο απτό κομμάτι της βρίσκεται αλλού: στην πεποίθησή του ότι ένα σχολείο μπορούσε να αλλάξει την τύχη ενός τόπου. Σε μια εποχή χωρίς οργανωμένο εκπαιδευτικό δίκτυο για μεγάλο μέρος του πληθυσμού, εκείνος ταξίδευε από χωριό σε χωριό ζητώντας από ανθρώπους που είχαν ελάχιστα να επενδύσουν στη μόρφωση των παιδιών τους. Γι’ αυτό και, σχεδόν δυόμισι αιώνες μετά τον θάνατό του, ο Πατροκοσμάς παραμένει όχι μόνο μια μεγάλη μορφή της Εκκλησίας, αλλά και ένα από τα πρόσωπα που συνδέθηκαν βαθύτερα με την ιστορία της ελληνικής παιδείας.
Σε ποιους λέμε «χρόνια πολλά»
Την ονομαστική τους γιορτή έχουν όσοι φέρουν τα ονόματα:
- Αιτωλός, Αιτωλία
- Ευτύχης, Ευτυχία
