Μουντιάλ και Σινεμά: Όταν το γήπεδο γίνεται κινηματογραφικό κάδρο
Κάθε Μουντιάλ κουβαλάει μια χώρα, μια εποχή, ένα καθεστώς, μια αγορά, έναν μύθο, έναν ήρωα που θα καταρρεύσει ή θα θριαμβεύσει και κάποιον που θα πληρώσει τον λογαριασμό…
Ολα τα παραπάνω τα απαθανάτισε ο κινηματογραφικός φακός, με αποτέλεσμα οι καλύτερες ταινίες γύρω από το Μουντιάλ να μην είναι ούτε αυτές απλώς «ποδοσφαιρικές». Είναι ταινίες για έθνος, εξορία, προπαγάνδα, ανδρικό εγωισμό, δικτατορίες, τηλεοπτική μαζική κουλτούρα και πολιτική βία.
Επισήμως, η FIFA έχει ολόκληρη σειρά official films / tournament films για σχεδόν κάθε διοργάνωση —από το 1930 έως το Κατάρ 2022 και υλικό για το 2026– που ωστόσο «γυαλίζουν» κάπως τη διοργάνωση. Από κει και πέρα, υπάρχουν και εκτός FIFA ταινίες και ντοκιμαντέρ, που φανερώνουν δύσκολες αλήθειες: την Κολομβία των καρτέλ και του Αντρές Εσκομπάρ, τη Νάπολη που λάτρεψε και κατάπιε τον Μαραντόνα, το Ιράν όπου οι γυναίκες δεν μπορούσαν να μπουν στο γήπεδο, τη Βραζιλία της δικτατορίας που πανηγύριζε τον Πελέ ενώ εξαφάνιζε ανθρώπους.
Και κάπου εκεί, ανάμεσα στον Ζιντάν που κινηματογραφείται σαν έργο τέχνης, στην Αμερικανική Σαμόα που προσπαθεί να σηκωθεί μετά το 31-0 και στη Γερμανία που ξαναφτιάχνει τον εαυτό της πάνω στο «Θαύμα της Βέρνης», καταλαβαίνει κανείς (ακόμη κι αν δεν είναι ποδοσφαιρόφιλος) το αυτονόητο: η μπάλα είναι μικρή μόνο στο μέγεθος. Και όταν κυλάει, παρασέρνει μαζί της πολιτική, βία, τάξη, φτώχεια, λατρεία, εγκλήματα, εμπορευματοποίηση και μνήμη. Και όλα αυτά που φανερώνει το σινεμά για το Μουντιάλ, κάνουν το ποδόσφαιρο πολύ σοβαρή υπόθεση για να παραμείνει αποκλειστικά και μόνο στους ποδοσφαιρόφιλους. Μας αφορά όλους. Στη συνέχεια θα παρουσιάσουμε τις περισσότερες ταινίες με αυτό το θέμα, διατηρώντας χρονολογική σειρά (όταν υπάρχει ο τίτλος και στα ελληνικά, σημαίνει πως η ταινία ήρθε και στη χώρα μας).
⇒ «Goal! The World Cup» (1966, Ross Devenish, Abidin Dino)
Το επίσημο φιλμ του Μουντιάλ 1966, με θέμα τη διοργάνωση που κατέληξε στη μοναδική κατάκτηση της Αγγλίας. Φέρει αξία ως ντοκουμέντο εποχής: έγχρωμο αρχείο, προ-υπερπαραγωγική τηλεοπτική αισθητική, ποδόσφαιρο πριν γίνει απόλυτο εμπορικό προϊόν. Χρησιμοποιήθηκαν 117 κάμερες, σχεδόν 48 ώρες υλικού και τέσσερις μοντέρ για τελικό φιλμ 108 λεπτών.
⇒ «G’olé!» (1983) και «Hero» (1987)
Το «G’olé!» ήταν το επίσημο φιλμ της Ισπανίας για το Μουντιάλ του ’82. Ξεχωρίζει για την κινηματογραφική ατμόσφαιρα, τη φωνή του Σον Κόνερι και τη μουσική του διάσημου πιανίστα και συνθέτη Ρικ Γουέικμαν. Οσο για το «Hero», είναι το επίσημο φιλμ του Μεξικό για τη διοργάνωση του ’86, που ουσιαστικά αποτελεί μία αγιογραφία του Μαραντόνα. Εκεί ακούστηκαν οι φράσεις «χέρι του Θεού» και «γκολ του αιώνα» με τη φωνή του Μάικλ Κέιν! Πολύ δυνατό αρχειακό υλικό, το οποίο φυσικά είχε τεράστια απήχηση στην Αργεντινή.
⇒ «The Cup» («Το Κύπελλο», 1999, Khyentse Norbu)
Θιβετιανοί μοναχοί σε μοναστήρι – εξορία στην Ινδία θέλουν πάση θυσία να δουν τον τελικό Γαλλίας – Βραζιλίας του 1998. Μικρό, τρυφερό και ουμανιστικό φιλμ, που οι κριτικοί χαρακτήρισαν ως «κωμωδία με σοβαρό υπόστρωμα για την κινεζική καταπίεση του Θιβέτ». Ο ίδιος ο σκηνοθέτης είναι βουδιστής λάμα (πνευματικός δάσκαλος), με πραγματικούς μοναχούς ως ηθοποιούς.
⇒ «The Miracle of Bern» («Το θαύμα της Βέρνης», 2003, Sönke Wortmann)
Η Δυτική Γερμανία νικά την αχτύπητη Ουγγαρία στον τελικό του 1954. Κύριο θέμα της ταινίας ωστόσο, πέρα από τον αγώνα είναι η μεταπολεμική Γερμανία, οι αιχμάλωτοι πολέμου, οι άντρες που επιστρέφουν κατεστραμμένοι, η ανάγκη εθνικής επανεκκίνησης. Παρουσιάστηκε ως συγκινητικό (έως μελοδραματικό) εθνικό δράμα. Στη Γερμανία έγινε τεράστια επιτυχία, με πάνω από 6 εκατ. εισιτήρια.
⇒ «The Game of Their Lives» («Το Παιχνίδι της Ζωής τους», 2005, David Anspaugh)
Η ιστορία της νίκης των ΗΠΑ επί της Αγγλίας στο Μουντιάλ του 1950, ένα από τα μεγαλύτερα ποδοσφαιρικά σοκ. Κριτικά αποδυναμώνει μια απίστευτη ιστορία με συμβατική underdog συνταγή και τελικά το πραγματικό γεγονός ήταν πολύ πιο συναρπαστικό από την ταινία. Μάλιστα, η αρχική είδηση της ήττας της Αγγλίας τότε θεωρήθηκε τόσο απίθανη ώστε αντιμετωπίστηκε σχεδόν σαν φάρσα. Δεν το πίστεψε σχεδόν κανείς!
⇒ «Offside» («Οφσάιντ», 2006, Τζαφάρ Παναχί)
Γυναίκες στο Ιράν ντύνονται άντρες για να μπουν σε προκριματικό Μουντιάλ Ιράν – Μπαχρέιν. Ο Παναχί κάνει μια ταινία για τον αποκλεισμό των γυναικών από τον δημόσιο χώρο στη χώρα τους. Πρόκειται για μία από τις καλύτερες πολιτικές ταινίες που συνδέθηκαν με Μουντιάλ, καθώς ο σκηνοθέτης χρησιμοποιεί το γήπεδο σαν ακτινογραφία του καθεστώτος. Γυρίστηκε ενώ ο πραγματικός αγώνας διεξαγόταν, με δύο πιθανά φινάλε ανάλογα με το αποτέλεσμα.
⇒ «Zidane: A 21st Century Portrait» («Ζιντάν – Ενα Πορτρέτο του 21ου Αιώνα», 2006, Douglas Gordon, Philippe Parreno)
Ενας αγώνας Ρεάλ Μαδρίτης – Βιγιαρεάλ το 2005, με 17 κάμερες σχεδόν αποκλειστικά πάνω στον Ζιντάν. Οι σκηνοθέτες ανάγουν το ίδιο το σώμα του ποδοσφαιριστή σε performance και την ευφυΐα του στο γήπεδο ως νεύρο, σιωπή, έκρηξη. Ενα πειραματικό, όχι εύκολο, αλλά μοναδικό φιλμ. Μάλιστα, στο τέλος της ταινίας, ο Ζιντάν αποβάλλεται, σαν να χαλάει ο ίδιος το πορτρέτο του.
⇒ «The Two Escobars» («Οι Δύο Εσκομπάρ», 2010, Jeff & Michael Zimbalist)
Ποδόσφαιρο, καρτέλ, Κολομβία, Πάμπλο Εσκομπάρ, Αντρές Εσκομπάρ, Μουντιάλ 1994. Η ταινία πραγματεύεται το πώς το ναρκοχρήμα διαπέρασε την κολομβιανή μπάλα και πώς ένα αυτογκόλ έγινε θανατική καταδίκη μέσα σε μια χώρα ήδη διαλυμένη από τη βία. Πρόκειται για ένα από τα κορυφαία αθλητικά ντοκιμαντέρ, καθώς δεν αφηγείται απλώς ένα έγκλημα· εξηγεί ένα σύστημα. Συνδέει αθλητισμό, καρτέλ, εθνική ταπείνωση και πολιτική κατάρρευση.
⇒ «Next Goal Wins» (2014, Mike Brett, Steve Jamison)
Ντοκιμαντέρ για την Αμερικανική Σαμόα, μετά το ιστορικό 31-0 από την Αυστραλία, και την προσπάθεια να σταθεί αξιοπρεπώς στα προκριματικά του Μουντιάλ 2014. Τρυφερό, αστείο, αλλά όχι γελοιοποιητικό. Δημοσιογραφικά έχει τεράστιο ενδιαφέρον λόγω της Jaiyah Saelua, της πρώτης τρανς παίκτριας σε προκριματικό FIFA World Cup.
⇒ «United Passions» (2014, Frédéric Auburtin)
Ισως η πιο διαβόητη ταινία της λίστας. Θέμα της, η ιστορία της FIFA μέσα από Ριμέ, Χαβελάνζε, Μπλάτερ. Η FIFA χρηματοδότησε το μεγαλύτερο μέρος του κόστους, η ταινία βγήκε μέσα στο κλίμα σκανδάλων διαφθοράς και έγινε σύμβολο αλαζονείας. Ο Guardian τη χαρακτήρισε ουσιαστικά «PR exercise με ενοχλητική απουσία ουσιαστικής αναφοράς στη διαφθορά». Και καλά έκανε.
⇒ «Maracaná» (2014, Sebastián Bednarik, Andrés Varela)
Ντοκιμαντέρ για το Μουντιάλ 1950 και το «Maracanazo», την ήττα της Βραζιλίας από την Ουρουγουάη μέσα στο Μαρακανά. Τα επίσημα νούμερα μιλούν για παρουσία 173.850 θεατών, αλλά πολλές αναφορές της εποχής εκείνης ανεβάζουν το νούμερο στους 200.000 θεατές! Πρόκειται για ένα κλασικό αθλητικό ντοκιμαντέρ, που το υλικό του είναι εξαιρετικό για αφήγημα μνήμης. Ηταν τεράστιο το πλήγμα για τη Βραζιλία· λέγεται πως ο τότε πρόεδρος της FIFA, Ζιλ Ριμέ, ήταν τόσο σίγουρος για τη νίκη της χώρας, που είχε ήδη προετοιμάσει την ομιλία του στα Πορτογαλικά. Ομοίως και η Βραζιλιάνικη Ποδοσφαιρική Συνομοσπονδία είχε προετοιμάσει μετάλλια νικητών για καθέναν από τους Βραζιλιάνους παίκτες. Τελικά, κέρδισε η Ουρουγουάη…
⇒ «Pelé: Birth of a Legend» («Πελέ: Η Γέννηση Ενός Θρύλου», 2016, Jeff & Michael Zimbalist)
Η μυθοπλαστική βιογραφία του Πελέ μέχρι το Μουντιάλ 1958. Φτώχεια, ρατσισμός, παιδικό ταλέντο και η γέννηση του βραζιλιάνικου ποδοσφαιρικού μύθου. Κριτικά είναι αδύναμο, αγιογραφικό σχεδόν, ωστόσο παρουσιάζει ενδιαφέρον καθώς δείχνει πώς κατασκευάζεται ένας «παγκόσμιος θρύλος», με όλους τους κινδύνους της εξιδανίκευσης.
⇒ «Diego Maradona» («Ντιέγκο Μαραντόνα», 2019, Asif Kapadia)
Ο Καπάντια εστιάζει κυρίως στη Νάπολη: φτώχεια, λατρεία, Καμόρα, εξάρτηση, καταστροφή, η διχοτόμηση ανάμεσα στον «Ντιέγκο» και τον «Μαραντόνα». Ισως το καλύτερο κινηματογραφικό πορτρέτο του. Δημιουργήθηκε από περίπου 500 ώρες αδημοσίευτου / προσωπικού αρχειακού υλικού, μέρος του οποίου είχε μείνει ανεκμετάλλευτο για δεκαετίες.
⇒ «Next Goal Wins» («Ενα Γκολ για τη Νίκη», 2023, Taika Waititi)
Η μυθοπλαστική εκδοχή του αντίστοιχου ντοκιμαντέρ του 2014 (που είναι πολύ καλύτερο της ταινίας), με τον Μάικλ Φασμπέντερ ως τον Ολλανδοαμερικανό προπονητή ποδοσφαίρου Τόμας Ρόνγκεν. Στην ταινία, η «χειρότερη ομάδα του κόσμου» αναζητά τη χαμένη της αξιοπρέπεια. Δημοσιογραφικά έχει ενδιαφέρον, γιατί μετατρέπει μια πραγματική ιστορία μειονοτήτων, αποτυχίας και αυτοσεβασμού σε χολιγουντιανή κωμωδία.
⇒ «Written in the Stars» (2023, Simon Bisset, Caio Correa, Ben Jones, Eddie Mallia-Rourke)
Το επίσημο φιλμ του Κατάρ 2022 (σ.σ. απ’ όπου ξεκίνησε και το Qatargate). Tο πρώτο Μουντιάλ στον αραβικό κόσμο, ο Μέσι, η Αργεντινή, ο τελικός με τη Γαλλία. Κριτικά είναι θεαματικό αλλά ασφαλές: επίσημη αφήγηση, δίχως έρευνα. Είναι ενδιαφέρον ακριβώς για όσα δεν λέει: χιλιάδες θάνατοι εργατών, πολιτικό κόστος διοργάνωσης κ.ά.
⇒ «Mexico 86» (2026, Gabriel Ripstein)
Η ταινία βγαίνει σε χρονιά Μουντιάλ 2026, όπου το Μεξικό είναι ξανά συνδιοργανώτρια χώρα. Δείχνει πώς το Μεξικό πήρε / κράτησε το Μουντιάλ 1986 μετά την αποχώρηση της Κολομβίας και μέσα στη σκιά του σεισμού του 1985. Με τον Diego Luna, ως σατιρική ματιά στα παρασκήνια.
Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.